hyperventilatie

Al in 1996 1 werd er al onderzoek gedaan dat bewees dat het hyperventilatie-syndroom niet bestaat. Toch zien we nog steeds cliënten met een paniekstoornis die de diagnose hyperventilatie hebben gekregen van hun huisarts of een andere specialist. In dit artikel vertel ik het verschil tussen beide.

De grootste fout die mensen met hyperventilatie maken, is dat ze het psychologische aspect van hun klachten over het hoofd zien. Daardoor missen ze behandelmethoden die bewezen effectief zijn. Ademhalingsoefeningen alleen, zijn namelijk bijna nooit voldoende om je klachten aan te pakken.

In dit artikel leg ik uit wat hyperventilatie is, hoe het zich onderscheid van een paniekstoornis en wat je aan beide soorten klachten kunt doen.

  • Wat men dacht dat het hyperventilatie-syndroom was
  • Hoe de ideeën over hyperventilatie weerlegd zijn
  • Welke ademhalingsklachten wel degelijk bestaan
  • Waar je hyperventilatie klachten eigenlijk paniekklachten zijn
  • Wat je kunt doen om die klachten te genezen
  • Wat je daarbij absoluut moet zien te vermijden

Hyperventilatie oorzaken

Het idee achter hyperventilatie is dat er iets verkeerd gaat met je ademhaling, waardoor je duizelig, misselijk of kortademig wordt. Hyperventilatie betekent letterlijk ‘over-ademen’.

Als je op een normale manier ademhaalt, komt er lucht in de longen die relatief veel zuurstof bevat en relatief weinig koolstofdioxide.De zuurstof wordt opgenomen in je longen en de koolstofdioxide adem je uit.

Wanneer je nu teveel ademhaalt, komt er veel meer zuurstof binnen dan dat er koolstofioxide binnenkomt. Je lichaam slaat dan alarm omdat de balans verstoord is en dat veroorzaakt allerlei lichamelijke klachten zoals:

  • Duizeligheid of een licht gevoel in je hoofd
  • Snelle hartslag
  • Benauwdheid of kortademigheid
  • Tintelingen in je ledematen
  • Een gejaagd en angstig gevoel, innerlijke onrust

Mensen die last hebben van een hyperventilatie-aanval, wordt dan ook aangeraden om in een zakje te ademen. Het idee hierachter is dat je koolstofdioxide uitademt. Als je die in het zakje ademt en vervolgens weer inademt, krijg je dus veel meer koolstofdioxide binnen. Daardoor kan de balans weer hersteld worden.

hyperventilatie zakje ademen

In de media is het idee van in een zakje ademen nog springlevend.

Een heldere theorie op het eerste gezicht, maar onderzoek beweest dat er iets anders aan de hand is.

Onderzoek naar hyperventilatie

Slimme wetenschappers wilden testen of de theorie over hyperventilatie nu klopte. Daarvoor hadden ze een simpel testje bedacht.

Ze deelden mensen met hyperventilatie op in twee groepen.

  1. De eerste groep kreeg een papieren zak om in te ademen.
  2. De tweede groep kreeg exact dezelfde papieren zak. Hierin waren echter kleine gaatjes gemaakt die er voor zorgden dat de koolstofdioxide de zak kon verlaten en zuurstof de zak kon binnenkomen.

Beide groepen kregen de instructie om een hyperventilatie-aanval op te roepen. Daarna moesten ze de zak gebruiken om weer tot rust te komen. Nu komt het: beide groepen gaven aan dat het ademen in de zak hun hielp om weer rustiger te worden!

De zak hielp dus niet om de zuurstof/koolstofdioxide balans in het bloed weer te herstellen. Eerder was er sprake van een geruststellend gevoel dat het ademen in de zak gaf.

Later is er nog veel meer onderzoek gedaan, waarbij mensen onder andere werden uitgerust met meters die continu de koolstofdioxide-waarden in het bloed in kaart brachten. Ook hieruit bleek dat mensen die een hyperventilatie-aanval kregen, geen verstoorde bloedwaarden hadden.

 Uit onderzoek is gebleken dat het ademen in een zakje je symptomen zelfs erger kan maken. Bovendien kan het langdurig ademen in een zakje er voor zorgen dat je te weinig zuurstof krijgt. Onderzoekers raden dan ook aan om dit nooit te gebruiken als manier om met je klachten om te gaan. 

Waarschuwing: ademhalingsproblematiek
Dit artikel is geschreven om te betogen dat hyperventilatie-klachten over het algemeen veel beter verklaard kunnen worden door de paniekstoornis.

Desalniettemin is het natuurlijk zo dat er verschillende soorten ademhalingsproblematiek bestaan. Het is dus altijd een goed idee om voorafgaand aan de behandeling van de paniekstoornis je huisarts te bezoeken. 

Wat is hyperventilatie dan wel?

Als je hyperventilatieklachten niet veroorzaakt worden door een verkeerde manier van ademen, waar worden ze dan wel door veroorzaakt? En waarom is dat eigenlijk zo belangrijk?

Tegenwoordig gaan we er vanuit dat hyperventilatie-symptomen  wijzen op een angststoornis. Specifiek de paniekstoornis. Deze ontstaat wanneer mensen normale gevoelens van angst verkeerd beoordelen en daardoor in paniek raken.

Angst zorgt er voor dat je in een “fight or flight”-modus terecht komt. Je lichaam wordt met andere woorden in gereedheid gebracht om te vechten of te vluchten. Dat kan er onder andere voor zorgen dat je sneller gaat ademen, maar dat ademen is niet de oorzaak van het gevoel. Eerder is het andersom: het gevoel veroorzaakt het snelle ademen.

Waarom is dat nu zo belangrijk om te weten? Omdat deze kennis je veel meer handvaten geeft om je klachten te behandelen. Mensen die denken dat ze hyperventilatie hebben, richten zich bijna altijd op het controleren van hun ademhaling. Nu is het zo dat rustiger ademen ervoor kan zorgen dat je minder angstig raakt, dus op zich is dat geen slecht idee. Er zijn echter nog veel meer dingen die je kunt doen om je paniekaanvallen tegen te gaan.

Hyperventilatie test

Misschien heb je bij je huisarts of zelfs in het ziekenhuis een test gedaan waaruit blijkt dat je wel degelijk hyperventilatie hebt. De zogenaamde hyperventilatieprovocatietest. Uit onderzoek is gebleken dat die het hyperventilatie-syndroom niet goed voorspelt 2. Desalniettemin kan deze test wel ademhalingsproblemen aan het licht brengen.

De kern van dit artikel is de vraag: worden je hyperventilatieklachten niet beter verklaard door een paniekstoornis? Daarom kun je hier onder testen of je voldoet aan de symptomen van deze stoornis. In 95% van de gevallen doet deze test een goede voorspelling.

Paniekstoornis test

Met deze korte vragenlijst kun je een idee krijgen van de ernst van je paniekklachten.

Komt er uit de test dat je waarschijnlijk last hebt van een paniekstoornis? Dan is het de moeite waard om eens te kijken naar de mogelijkheden om hier voor behandeld te worden. Wij bieden onze “Training Geen Paniek” aan, specifiek voor deze klachten. Hieronder leg ik uit hoe de behandeling van paniekklachten ongeveer in zijn werk gaat.

Hyperventilatie behandeling

Ik hou hier nog even de terminologie “hyperventilatie” aan, omdat je met de behandeling van een paniekstoornis zowel hyperventilatie als paniekklachten kunt aanpakken.

Hyperventilatie behandeling is in principe een kwestie van symptoombestrijding. Door rustiger te leren ademhalen, zul je stoppen met hyperventilatie.

  Goed leren ademhalen kan nooit kwaad. Je kunt hier dus prima mee starten en als het niet werkt overstappen op een meer uitgebreidde behandeling voor een paniekstoornis.  

De behandeling van paniekklachten gaat veel meer in op de onderliggende oorzaken. Waarom beginnen mensen eigenlijk te hyperventileren? Wat maakt dat deze klachten in stand blijven?

Zoals je al gelezen hebt is de paniekstoornis een angststoornis. Mensen die paniekklachten hebben, zijn vaak erg bang om weer een paniekaanval te krijgen. Daarom doen ze twee dingen:

  1. Ze gaan situaties uit de weg waarin ze paniekaanvallen kunnen krijgen. Zoals bijvoorbeeld de bioscoop of de supermarkt.
  2. Ze houden hun lichaam continu in de gaten om paniekaanvallen snel op te kunnen sporen.

Onbewust zorgen deze twee maatregelen ervoor dat de paniekklachten steeds erger worden. Omdat je situaties uit de weg gaat, kun je nooit meer ontdekken dat een paniekaanval helemaal zo erg niet is. En wanneer je continu je lichaam in de gaten houdt, zul je altijd wel iets geks herkennen.

Zo komen mensen in een vicieuze cirkel terecht die hun klachten alleen maar erger maken. Gelukkig kun je hier wel degelijk wat aan doen. Hieronder bespreek ik drie manieren om je angst aan te pakken. Anders leren denken, ander gedrag vertonen en beter met je angst leren omgaan. Deze technieken volgen de laatste wetenschappelijke inzichten en de richtlijnen voor de behandeling van paniekstoornissen van het Trimbos Instituut.

Anders leren denken

Mensen die paniekaanvallen hebben, zijn er vaak van overtuigd dat hun iets ernstigs staat te overkomen. Cliënten die eerder de diagnose “hyperventilatie” hebben gehad, hebben dat vaak nog erger. Hyperventilatie geeft immers aan dat er iets mis met je ademhaling is.

Toch zijn paniekaanvallen volstrekt onschuldig. Ik kan je op baisis van mijn behandelervaring in ieder geval een paar garanties geven:

  • Je zult niet flauwvallen tijdens een paniekaanval
  • Er is nog nooit iemand gek geworden van het hebben van teveel paniekaanvallen
  • Paniekaanvallen zijn onschadelijk. Je krijgt er geen lichamelijke problemen van.
  • Paniekgevoelens wijzen niet op het hebben van een hartaanval

Ik begrijp natuurlijk ook wel dat je dit niet zomaar van me aan wil nemen. Daarom raad ik iedereen aan om de huisarts te bezoeken voordat je gaat beginnen aan de behandeling van een paniekstoornis.

Daarnaast is het zo dat de praktijk vaak een veel betere leermeester is dan de theorie. Om uit te vinden wat paniekklachten echt zijn, moet je dan ook presteren in de praktijk.

Ander gedrag vertonen

De proof of the pudding is in the eating

Als je echt wilt ontdekken hoe het zit met je paniekaanvallen, zul je moeten experimenteren in de praktijk. Grappig genoeg gebruiken we daarvoor een oefening die ook wordt voorgeschreven aan mensen met hyperventilatie.

Oefening

Neem plaats op een stoel (later mag je er ook bij gaan staan als extra moeilijkheidsgraad) en adem zo lang als je durft diep in en uit.

Je zult merken dat dit al snel hele rare gevoelens veroorzaakt. Laat deze zo hoog mogelijk oplopen. Als je echt niet meer verder durft, mag je weer normaal gaan ademhalen.

Bekijk nu eens wat het verloop van de vervelende gevoelens is. Blijven ze lang hangen? Zorgen ze ervoor dat je flauwvalt? Kun je de gevoelens niet aan?

Met bovenstaande oefening zul je vanuit een veilige omgeving (thuis) snel kunnen ervaren dat paniekaanvallen eigenlijk helemaal niet zo beangstigend zijn. Als je dat eenmaal thuis hebt ervaren, is het nog maar een kleine stap om dit ook in de dagelijkse praktijk te gaan brengen.

Dit doe je door bewust situaties op te zoeken waarin je vaak paniekaanvallen krijgt. Doe dit niet direct in de meeste spannende situaties, maar bouw dit langzaam op. Zo kun je stap voor stap ontdekken dat paniekaanvallen buitenshuis ook geen rampen voorspellen.

Beter met angst leren omgaan

Binnen de behandeling van de paniekstoornis is een bekende fenomeen de “angst voor de angst”. Veel cliënten die last hebben van paniekaanvallen, kunnen moeilijk omgaan met angstige gevoelens. Ze willen daar het liefst zo ver als mogelijk vandaan blijven.

Met behulp van mindfulness technieken kun je leren om beter met deze gevoelens om te gaan. Je leert dan om gevoelens niet weg te drukken, maar ze juist te onderzoeken. Als je dat doet ontdek je vaak al gauw dat er eigenlijk niet zoveel is om bang voor te zijn.

Ook voor mensen met pure hyperventilatieklachten (dus klachten die veroorzaakt worden doordat ze klachten met hun luchtwegen hebben) kunnen baat hebben bij deze technieken. Problemen met je luchtwegen zijn namelijk niet altijd direct te voorkomen. Als je dan beter met de gevolgen kunt omgaan, is dat al een hele vooruitgang.

Psychologische behandeling hyperventilatie

In dit artikel onderscheid ik pure hyperventilatie klachten en klachten die te maken hebben met een paniekstoornis. Als psycholoog kan ik niet veel voor je betekenen als het gaat om hyperventilatieklachten die worden veroorzaakt door je luchtwegen.

Wanneer je op basis van dit artikel echter denkt dat je klachten wel eens psychologisch van aard kunnen zijn, kunnen we wel degelijk iets voor je betekenen. In dat geval raad ik je van harte onze “Training Geen Paniek” aan. In deze training doorloop je in zes weken de behandeling voor paniekstoornissen. Daarbij wordt je ondersteund door een van onze psychologen. Lees hier meer over de training.

Wil je liever direct in gesprek met een psycholoog? Meld je dan aan voor een intakegesprek. Dat kan op onze contactpagina.

  1. Hornsveld HK. Farewell to the hyperventilation syndrome [Dissertatie]. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, 1996;
  2. Hornsveld HK. Farewell to the hyperventilation syndrome [Dissertatie]. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, 1996;
Robert Haringsma

About Robert Haringsma

Robert Haringsma is psycholoog en onderzoeker. Hij schrijft over onderwerpen als stress, zelfvertrouwen, depressie en angst.

Leave a Reply