was successfully added to your cart.

Een hyperventilatie aanval kan nogal veel angst oproepen. Je voelt je duizelig en benauwd en hebt het gevoel dat je niet snel genoeg kunt ademhalen om te zorgen dat je het minder benauwd krijgt. De paradox bij hyperventilatie is dat er niet te weinig zuurstof in je lichaam is, maar eigenlijk juist teveel. Hoe werkt dit?

In dit artikel leg ik uit wat hyperventilatie is, waardoor het mogelijk veroorzaakt wordt en hoe je het kunt behandelen.

Wat is hyperventilatie?

Hyperventilatie betekent letterlijk ‘over-ademen’. Je ademt teveel lucht in in een te korte tijd. Dat lijkt vrij onproblematisch, teveel ingeademde lucht kun je immers gewoon weer uitademen toch? In de praktijk werkt het helaas niet zo simpel.

Wanneer je ademhaalt, komt er lucht in de longen die relatief veel zuurstof bevat en relatief weinig koolstofdioxide. In je longen wordt vervolgens zuurstof uit de lucht opgenomen, die vervolgens opgenomen kan worden in het bloed.

Daarnaast wordt er ook koolstofdioxide uit het bloed afgegeven aan de lucht in de longen. Die lucht adem je vervolgens weer uit. De lucht die je weer uitademt bevat dus juist relatief veel koolstofdioxide en weinig zuurstof.

Automatisch proces

Dit regelt ons lichaam (gelukkig) allemaal automatisch. Het is niet zo dat je kan ‘vergeten’ adem te halen, als je even afgeleid bent door iets anders. In de hersenstam wordt bijgehouden of je voldoende zuurstof in je lichaam hebt. Opvallend genoeg gebeurt dit niet op basis van het zuurstofgehalte in je bloed, maar op basis van het koolstofdioxide gehalte in je bloed.

Als dit gehalte te hoog is, betekent dat dat er onvoldoende koolstofdioxide afgegeven is aan de lucht die het lichaam verlaat. De verhouding tussen zuurstof en koolstofdioxide in het bloed is niet in balans, wat voor je lichaam een signaal is om weer te gaan ademhalen.

Als je vervolgens weer ademhaalt, kan er koolstofdioxide afgegeven en zuurstof opgenomen worden uit de lucht, waardoor de balans zich weer herstelt. Op die manier is je lichaam heel goed in staat om zich aan te passen aan de hoeveelheid zuurstof die je nodig hebt. Bij inspanning en in stressvolle situaties is dit meer dan wanneer je bijvoorbeeld ligt te slapen.

Door de voortdurende terugkoppeling naar het koolstofdioxidegehalte in je bloed, kan je lichaam zich snel aanpassen aan nieuwe situaties waarvoor wellicht meer/minder zuurstof vereist is.

Verstoorde balans

Te weinig ademhalen zorgt er dus voor dat er in verhouding veel koolstofdioxide in je bloed zit. De zuurstof/koolstofdioxide balans in je bloed is dan verstoord.

Die balans kan echter ook de andere kant op verstoord zijn: in dat geval zit er teveel zuurstof in je bloed en te weinig koolstofdioxide. Dat is wat er gebeurt wanneer je teveel lucht inademt ofwel hyperventileert.

Er komt dan te snel nieuwe, zuurstofrijke en koolstofdioxide-arme, lucht in je longen. Vervolgens vindt er een stofwisseling plaats met je bloed, waardoor de zuurstof/koolstofdioxide balans in je lichaam verstoord wordt. Er zit naar verhouding veel zuurstof in je bloed en weinig koolstofdioxide.

Wat zijn de symptomen van hyperventilatie?

De disbalans tussen zuurstof en koolstofdioxide in je bloed in het voordeel van zuurstof kan bepaalde lichamelijke symptomen met zich meebrengen. Je zenuwstelsel is zeer gevoelig voor de disbalans in het bloed, met name voor het relatief lage gehalte aan koolstofdioxide.

Als gevolg daarvan kun je door hyperventilatie de volgende symptomen ervaren:

  • Duizeligheid of een licht gevoel in je hoofd

In sommige delen van de hersenen komt door het hyperventileren juist te weinig zuurstof. Dit klinkt tegenstrijdig, aangezien er in het bloed juist een teveel aan zuurstof is. Bij hyperventilatie is er inderdaad veel zuurstof in het bloed maar relatief weinig koolstofdioxide. Hierdoor daalt de zuurgraad van het bloed.

Die gedaalde zuurgraad van het bloed zorgt over het algemeen voor de fysieke symptomen bij hyperventilatie. Het zorgt er onder andere voor dat bloedvaten in bepaalde delen van de hersenen vernauwen. Daardoor kan er minder zuurstofrijk bloed in die gebieden komen en dit kan zorgen voor een duizelig gevoel.

  • Snelle hartslag

Ook op andere plekken in je lichaam vernauwen de bloedvaten waardoor er in deze gebieden juist een zuurstoftekort ontstaat. Voor je lichaam kan dit een signaal zijn dat er niet snel genoeg zuurstofrijk bloed wordt rondgepompt in je lichaam. De natuurlijke reactie van je lichaam daarop is een hogere hartslag, zodat er meer zuurstofrijk bloed wordt rondgepompt.

  • Benauwdheid of kortademigheid

Een andere reactie van je lichaam op het zuurstoftekort in bepaalde delen van je hersenen en andere plekken in het lichaam, is het afgeven van een signaal waardoor de ademhalingsreflex op gang komt. Dit kan er normaalgesproken voor zorgen dat je nieuwe, zuurstofrijke lucht inademt waardoor het zuurstofgehalte in je bloed weer kan stijgen.

Bij mensen die aan het hyperventileren zijn, is een te laag zuurstofgehalte in het bloed echter juist niet het probleem.

  • Tintelingen in je ledematen

Niet alleen in de hersenen vernauwen sommige aderen als gevolg van het lage koolstofdioxide gehalte in het bloed, ook op andere plaatsen in je lichaam komt te weinig bloed. Bijvoorbeeld in je armen en/of benen, wat kan zorgen voor tintelingen.

  • Een gejaagd en angstig gevoel, innerlijke onrust.

De aanwezigheid van koolstofdioxide in je bloed heeft een kalmerende invloed op het zenuwstelsel. Het tekort aan koolstofdioxide als een gevolg van hyperventilatie heeft een tegenovergesteld effect. Hierdoor kan je door (langdurige) hyperventileren een angstig en onrustig gevoel krijgen.

Twee soorten hyperventilatie

Acute hyperventilatie

Hyperventilatie kan zowel acuut als chronisch zijn. Acute hyperventilatie komt overeen met het beeld dat veel mensen van hyperventilatie zullen hebben: het heel snel paniekerig in- en uitademen met daarbij een erg benauwd en angstig gevoel. Hierbij is er meer een soort hyperventilatie ‘aanval’ die vaak vrij snel weer voorbij is als de balans in je bloed weer hersteld is.

Deze vorm van hyperventilatie kan bijvoorbeeld een reactie zijn op een acute, stressvolle gebeurtenis.

Chronische hyperventilatie

Bij chronische hyperventilatie zijn de symptomen minder zichtbaar. Iemand met chronische hyperventilatie is niet dag in dag uit heel snel en in blinde paniek aan het in- en uitademen. Deze variant van hyperventilatie is eigenlijk vrij onzichtbaar.

Wel is er sprake van dezelfde disbalans tussen de verhouding van koolstofdioxide en zuurstof in het bloed. Daarmee kan er ook sprake zijn van dezelfde lichamelijke symptomen. Het is echter wat lastiger vast te stellen dat dit door hyperventilatie veroorzaakt wordt. Dit kan vastgesteld worden door de verhouding koolstofdioxide/zuurstof in het bloed te meten.

Maar hoe ontstaat deze disbalans bij chronische hyperventilatie? Mensen die chronische hyperventilatie hebben ademen vaak constant iets te snel. Dit is vaak niet zo zichtbaar als bij acute hyperventilatie, maar kan dezelfde symptomen veroorzaken. Ook door veel geeuwen of zuchten kan zuurstof/koolstofdioxide disbalans in het bloed ontstaan.

Aangezien het vaak niet meteen zichtbaar is bij chronische hyperventilatie dat iemand hyperventileert, is de diagnose vaak moeilijk te stellen. Vaak krijgen mensen ten onrechte verkeerde diagnoses, waardoor ze ook verkeerd behandeld worden.

Hyperventilatie

Mensen met chronische hyperventilatie gapen vaak veel.

Hyperventilatie: fysiek of psychisch?

Hyperventilatie kan dus veel vervelende, voornamelijk fysieke, gevolgen hebben. Maar wat is de aard van de oorzaak van hyperventilatie? Wordt het veroorzaakt door fysieke of psychische factoren?

Psychische oorzaken: angst

Hyperventilatie wordt vaak geassocieerd met psychische oorzaken zoals angst. Eigenlijk kan hyperventilatie gezien worden als een onbenutte vecht- of vluchtreactie van het lichaam. Wanneer je je in een stressvolle of beangstigende situatie bevindt, gaat je lichaam zich klaarmaken om op deze situatie te reageren.

Er komen allerlei hormonen vrij in je lichaam, waardoor je hart sneller gaat pompen. Daarnaast versnelt je ademhaling. Op die manier komt er in korte tijd veel zuurstofrijk bloed in je lichaam. Je lichaam is klaar om te vechten of vluchten.

Wanneer je daadwerkelijk oog in oog staat met het gevaar, is dit hoge zuurstofgehalte zeer nuttig. Hierdoor kan je inspanningen leveren die je in rusttoestand niet zou kunnen leveren.

Als deze stressreactie van je lichaam echter op gang komt in een situatie waarin je niet (per se) hoeft te vechten of vluchten (wanneer je bijvoorbeeld op het dak van een gebouw staat terwijl je hoogtevrees hebt), wordt het grote gehalte aan zuurstof in je bloed niet verbruikt door het lichaam.

Op dat moment kan de verstoorde zuurstof/koolstofdioxide balans in je lichaam ontstaan, die zorgt voor de lichamelijke klachten die horen bij hyperventilatie.

Psychische oorzaken: chronische stress

Hyperventilatie kan ook ontstaan als je lange tijd te maken hebt gehad met veel stress. Niet alleen draagt de stressreactie van je lichaam (zoals hierboven beschreven) dan bij aan het ontstaan van hyperventilatie, stress heeft nog een ander effect op je ademhaling.

Stress heeft namelijk invloed op het ademhalingscentrum. Als je gestrest bent, worden er signalen afgegeven in het ademhalingscentrum, waardoor je sneller gaat ademen en minder via de buikademhaling.

Als dit maar lang genoeg aanhoudt, kan het ademhalingscentrum zelfs ontregelt raken. Het went aan de nieuwe chemische samenstelling van het bloed en de verstoorde zuurstof/koolstofdioxide verhouding en gaat dit dan zelfs proberen in stand te houden.

Hierdoor blijf je versneld ademhalen en blijven de klachten als gevolg van de chemische disbalans in je bloed in stand.

Hyperventilatie door angst voor hyperventilatie

Het komt regelmatig voor dat mensen die een keer een hyperventilatieaanval hebben meegemaakt in een soort vicieuze cirkel belanden. Een hyperventilatie aanval kan namelijk veel angst en stress met zich meebrengen. Door die angst en stress kan er een angst ontstaan dat je weer een aanval krijgt.

Zoals ik hierboven beschreef, is hyperventilatie vaak juist het gevolg van angst en/of stress. Vaak wordt iemand bij het ervaren van de eerste signalen bang voor een hyperventilatie aanval, wat de aanval juist in de hand werkt.

Als je bijvoorbeeld voelt dat je hartslag versnelt of dat je sneller ademhaalt dan normaal, kan dat ervoor zorgen dat je bang wordt voor hyperventilatie. Door die ‘angst voor de angst’ gaat je ademhaling alleen maar sneller, waardoor je in een vicieuze cirkel belandt.

Zo gebeurt het vaak dat iemand vaker aanvallen krijgt wanneer hij of zij eenmaal een keer een hyperventilatie aanval heeft gehad. Als deze ‘angst voor de angst’ echt hevige vormen aanneemt kan er zelfs een angststoornis ontstaan als gevolg van hyperventilatie.

Sommige mensen ontwikkelen bijvoorbeeld een vorm van pleinvrees wanneer ze een hyperventilatie aanval hebben gehad in een openbare ruimte. Uit angst dat dit weer gaat gebeuren kunnen ze vervolgens (sommige) openbare ruimten gaan vermijden.

Hyperventilatie

Vicieuze cirkel: sommige mensen gaan juist hyperventileren door de angst voor een nieuwe aanval.

Fysieke oorzaken

Hyperventilatie kan ook het gevolg zijn van fysieke oorzaken. Voorbeelden hiervan zijn:

  • astma
  • intensief sporten
  • longontsteking
  • bloedklontering in de longen
  • hartafwijking
  • chronische vermoeidheid

Ook als de eerste aanval door een fysieke reden wordt veroorzaakt kan iemand in de vicieuze cirkel terechtkomen. De angst die zo een eerste aanval met zich mee kan brengen kan er weer voor zorgen dat er ‘angst voor de angst’ ontstaat. Dat vergroot de kans op hyperventilatie aanvallen in de toekomst.

Behandeling: door een zakje ademen of niet?

Een klassieke methode om een hyperventilatie aanval mee te behandelen is het ademen door een zakje. Wanneer je een zakje om je mond houdt als je ademhaalt, adem je de lucht die je net hebt uitgeademd nog een keer in.

In deze uitgeademde lucht is het koolstofdioxide gehalte hoger dan in de ‘verse’ lucht buiten het zakje. Bovendien is het zuurstofgehalte iets lager, omdat de lucht al een keer in je longen is geweest. Daar is de zuurstof uit de lucht opgenomen en is er juist koolstofdioxide aan de lucht afgegeven.

Als je die lucht vervolgens nogmaals inademt, zullen de longen minder koolstofdioxide afgeven aan deze lucht. De ingeademde lucht heeft namelijk een vrij hoog gehalte aan koolstofdioxide. Doordat er minder koolstofdioxide in de longen wordt afgegeven, blijft het gehalte in het bloed hoger. Dit kan ervoor zorgen dat de zuurstof/koolstofdioxide verhouding in je bloed weer hersteld wordt.

Placebo effect?

Dit klinkt als een vrij simpele en doeltreffende methode. Het grootste probleem bij hyperventilatie is dat het zuurstofgehalte in het bloed te hoog is en het koolstofdioxide gehalte te laag. Door middel van het zakje kan je deze balans herstellen, niets meer aan doen dus?

Er is echter onderzoek waaruit blijkt dat het ademen door een zakje het koolstofdioxide gehalte in het bloed niet of nauwelijks doet stijgen. Het succes van de methode wordt toegeschreven aan het feit dat iemand die door een zakje ademt waarschijnlijk bewuster met zijn ademhaling bezig is.

Daardoor zal het ademtempo misschien iets afnemen, waardoor de aanval langzaam stopt. Op die manier werkt het dus in principe wel, maar wel op een andere manier dan het doet vermoeden. Het gebruik van een zakje kan ook gevaarlijk zijn.

Wanneer je niet zeker weet of de symptomen daadwerkelijk veroorzaakt worden door hyperventilatie, is het niet verstandig om door een zakje te ademen. Als de symptomen bijvoorbeeld eigenlijk veroorzaakt worden door een astma-aanval kan het ademen door een zakje juist averechts werken.

Maar welke behandeling werkt wel?

Om hyperventilatie goed te kunnen behandelen is het belangrijk te weten welke oorzaak precies ten grondslag ligt aan de hyperventilatie. Of dit een fysieke of een psychische oorzaak is, maakt nogal verschil voor een passende behandeling.

Cognitieve gedragstherapie

Wanneer de hyperventilatie veroorzaakt wordt door psychische factoren, kan cognitieve gedragstherapie uitkomst bieden. Dit kan je helpen om bijvoorbeeld uit de vicieuze cirkel te komen, waarbij de angst voor een nieuwe aanval die aanval juist in de hand werkt.

Door middel van cognitieve gedragstherapie kun je leren met je angst voor volgende hyperventilatie aanvallen om te gaan. Je wordt je bewust van de gedachten die er bij je opkomen tijdens en vooral vlak voor een hyperventilatie aanval. Die gedachten versterken vaak onbewust de angst en paniek. Als je je bewust wordt van deze gedachten kun je leren deze te veranderen waardoor je jezelf kunt kalmeren, in plaats van dat je in paniek raakt.

Als je leert minder bang te zijn voor hyperventilatie aanvallen kun je op die manier de vicieuze cirkel proberen te doorbreken. Als de angst voor een nieuwe aanval verdwijnt, zal dat de kans op een volgende aanval aanzienlijk verkleinen.

Stress verminderen

Een veelvoorkomende oorzaak van met name chronische hyperventilatie is stress. Stress kan ervoor zorgen dat je eigenlijk standaard iets te snel en via je borst ademhaalt. Door de stress te verminderen zal je weer rustiger gaan ademen. Dit is vaak echter makkelijker gezegd dan gedaan. In dit artikel geef ik een aantal tips waarmee je stress mogelijk kunt verminderen.

Ademhalingsoefeningen

Door middel van ademhalingsoefeningen kun je leren om rustiger en meer via je buik te ademen. Door dit regelmatig te oefenen kun je leren om altijd op die manier te ademen, waardoor met name chronische hyperventilatie af zal nemen.

Ademhalingsoefeningen kunnen echter ook nuttig zijn bij acute hyperventilatie. Bepaalde ademhalingsoefeningen kunnen je tijdens een aanval helpen om de aanval sneller onder controle te krijgen.

Zoek je hulp?

Heb je zelf last van hyperventilatie en wil je de vicieuze cirkel doorbreken? Bij De Psycholoog kunnen we je misschien verder helpen. Neem gerust contact met ons op.

Lieke Groen

About Lieke Groen

Lieke Groen studeert psychologie en filosofie. Ze schrijft over stress, burnout en de behandeling daarvan. Dit artikel is geredigeerd door een van onze psychologen.

Leave a Reply